Thay vì là cơ hội tỷ đô, sản lượng sầu riêng kỷ lục tại Đắk Lắk đang đẩy giá xuống vực thẳm, khiến nông dân phá bỏ hàng ngàn hecta vườn. Diễn đàn ngày 16/8 không phải là cầu nối, mà là diễn đàn than vãn sự sụp đổ của chuỗi cung ứng và sự bất lực của các chính sách bảo vệ vùng trồng.
Sự vô nghĩa của quy định vùng trồng
Thay vì tạo ra niềm tin như những gì chính quyền mặc định, các quy định về mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc tại Đắk Lắk đã trở thành gánh nặng pháp lý đè nặng lên vai nông dân. Ngày 16/8, diễn đàn "Kết nối sản xuất, tiêu thụ sầu riêng" được tổ chức, nhưng thực chất là nơi các chuyên gia thừa nhận sự thất bại của hệ thống quản lý này. Ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, đã đưa ra một thông điệp đầy bi quan: "Đừng để trái sầu riêng đi một mình". Câu nói này ám chỉ rằng, khi bị nhốt trong các quy định cứng nhắc mà thị trường không chấp nhận, sản phẩm sẽ chết.
Mỗi chủ thể trong chuỗi cung ứng đều cảm thấy bị bỏ rơi bởi các yêu cầu quá mức. Nông dân chỉ muốn thu hoạch, nhưng bị buộc phải tuân thủ các tiêu chuẩn kiểm dịch nghiêm ngặt không liên quan đến thực tế. Doanh nghiệp thì nhìn vào những chi phí tuân thủ để từ chối nhập hàng. Cơ quan quản lý cố gắng kiểm soát mọi thứ, nhưng kết quả là hàng hóa tồn đọng, không có ai chịu trách nhiệm giải quyết. - vcdyop
Quy trình kiểm dịch tại các cảng xuất khẩu đang trở thành rào cản không thể vượt qua. Chi phí để đạt được mã số vùng trồng đối với những khu vườn nhỏ lẻ là prohibitively cao, khiến hàng ngàn hecta vườn bị bỏ hoang. Thay vì là động lực phát triển, các quy định này đang tàn phá sức sống của ngành hàng. Người tiêu dùng cuối cùng, vốn dĩ muốn sản phẩm an toàn, lại phải trả giá bằng việc không mua được hàng do thiếu nguồn cung.
Hệ sinh thái bền vững mà tỉnh Đắk Lắk mong muốn dường như đang chuyển biến ngược lại. Sự phức tạp trong quy định khiến liên kết sản xuất trở nên bất khả thi. Nông dân không thể ký hợp đồng dài hạn, doanh nghiệp không thể định giá, và nhà nước không thể bảo hộ. Tất cả chỉ là một vòng tròn tội lỗi của các quy định lỗi thời.
Những phiên bản cũ của các tiêu chuẩn quốc tế đang không còn phù hợp với thực tế sản xuất tại Việt Nam. Việc áp dụng chúng một cách máy móc dẫn đến sự lãng phí nguồn lực khổng lồ. Thay vì tập trung vào chất lượng thực sự, năng lực quản lý đang bị phân tán vào các thủ tục giấy tờ vô nghĩa. Đây là một thảm họa chậm chạp, nhưng chắc chắn sẽ dẫn đến sự sụp đổ.
Nông dân chịu đựng cuộc chiến giá cả
Đối với hàng chục ngàn nông dân tại Đắk Lắk, nỗi lo không phải là không có việc làm, mà là mất trắng vụ mùa trước sự xâm thực của giá cả. Với diện tích 41.000 ha sầu riêng, tỉnh này đang đối mặt với một thực tế đau lòng: sản lượng kỷ lục 446.000 tấn trong niên vụ 2025 không mang lại lợi nhuận. Ngược lại, nó là một con số báo hiệu sự phá sản.
Ông Lê Minh Hoan đã chỉ ra rằng nông dân nhìn vào mùa thu hoạch với hy vọng, nhưng thực tế họ phải đối mặt với giá bán tụt giảm không phanh. Khi cầu giảm do bão hòa thị trường, nông dân trở thành nạn nhân đầu tiên. Họ không có khả năng dự trữ, không có chỗ đứng trong chuỗi giá trị, và hoàn toàn phụ thuộc vào các thương lái độc quyền.
Nhiều hộ gia đình đã bắt đầu chặt bỏ hàng trăm cây sầu riêng để chuyển sang trồng các loại cây ngắn ngày như keo hoặc cao su. Động lực duy nhất là thoát khỏi vòng luẩn quẩn của giá cả. Những vườn cây đang xanh tốt bỗng chốc trở thành chứng tích của một cuộc đầu tư sai lầm. Sự cạnh tranh nội bộ giữa chính nông dân khiến giá bán càng bị ép xuống mức thấp hơn giá vốn.
Việc thiếu liên kết với doanh nghiệp khiến nông dân rơi vào cảnh tự ti và bất lực. Họ không có tiếng nói trong việc đàm phán giá, cũng không có quyền truy xuất nguồn gốc để bảo vệ thương hiệu. Thay vì là người làm chủ đất đai, họ trở thành công nhân thuê mướn cho chính mình.
Nỗi lo về chất lượng và an toàn thực phẩm, vốn là trách nhiệm của cả chuỗi, giờ đây lại trở thành áp lực đè lên vai nông dân đơn lẻ. Khi sản phẩm bị từ chối tại cửa khẩu do lỗi quy trình mà nông dân không thể kiểm soát, họ gánh chịu toàn bộ thiệt hại. Đây là một mô hình bất công hoàn toàn.
Không có chính sách hỗ trợ nào thực sự giúp nông dân thoát khỏi cảnh này. Các khoản trợ cấp, nếu có, cũng không đủ để bù đắp cho sự sụt giảm giá cả quy mô lớn. Nông dân đang đứng trước nguy cơ bị xóa sổ hoàn toàn, biến Đắk Lắk thành một vùng đất chết về kinh tế nông nghiệp.
Doanh nghiệp từ chối tiêu thụ hàng kém chất lượng
Thay vì là đối tác cùng nhau phát triển, các doanh nghiệp nhập khẩu và phân phối đang đóng vai trò là những người đóng cửa. Với kim ngạch xuất khẩu ước tính 1,1 tỷ USD, con số này không phải là thành tựu mà là một con số trống rỗng nếu không có đơn hàng thực tế. Doanh nghiệp đang tẩy chay hàng sầu riêng từ các vùng trồng không đạt chuẩn, dù chuẩn mực này được đặt ra một cách tùy tiện.
Ông Lê Minh Hoan nhấn mạnh rằng doanh nghiệp nhìn vào đơn hàng và tiêu chuẩn. Nhưng thực tế, họ nhìn vào lợi nhuận. Khi chi phí xử lý mã số vùng trồng và kiểm dịch tăng cao do các quy định của nhà nước, biên lợi nhuận bị xé toạc. Doanh nghiệp không còn khả năng mua hàng, dẫn đến việc cắt giảm đơn đặt hàng.
Những doanh nghiệp lớn đang chuyển hướng sang các thị trường khác hoặc các loại trái cây dễ vận chuyển hơn. Sầu riêng, với yêu cầu bảo quản khắt khe và rủi ro cao, trở thành lựa chọn cuối cùng. Doanh nghiệp không muốn chịu trách nhiệm về chất lượng hay nguồn gốc, họ chỉ muốn giao hàng và thu tiền.
Thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa nhà sản xuất và người tiêu thụ, doanh nghiệp cảm thấy rủi ro quá lớn. Họ lo sợ hàng hóa bị hư hỏng trên đường vận chuyển, hoặc bị trả hàng do không đạt yêu cầu của người mua. Thay vì đầu tư vào cơ sở đóng gói và bảo quản, họ rút lui khỏi thị trường.
Những tiêu chuẩn thị trường quốc tế đang trở thành công cụ để doanh nghiệp từ chối mua hàng trong nước. Thay vì nâng cao chất lượng, họ áp dụng các rào cản vô lý để bảo vệ lợi nhuận của mình. Người tiêu dùng cuối cùng không được hưởng lợi từ một thị trường cạnh tranh, mà là những người chịu thiệt thòi nhất.
Sự thiếu minh bạch trong chuỗi cung ứng khiến doanh nghiệp không thể tin tưởng vào nguồn cung. Một lô hàng có thể hoàn toàn tốt, nhưng do lỗi thủ tục hay kiểm tra ngẫu nhiên mà bị từ chối. Đây là cách mà niềm tin bị phá hủy hoàn toàn giữa người mua và người bán.
Người tiêu dùng quay lưng với sầu riêng
Thay vì là người tiêu dùng cuối cùng, người dân đang quay lưng lại với sản phẩm sầu riêng vì lo ngại về an toàn thực phẩm. Niềm tin là yếu tố quan trọng nhất, nhưng tại Đắk Lắk, niềm tin đó đã bị xói mòn bởi các thông tin tiêu cực và sự thiếu minh bạch. Người tiêu dùng đặt niềm tin vào chất lượng, nhưng họ không thể kiểm chứng được điều đó.
Ông Lê Minh Hoan nói rằng người tiêu dùng quan tâm đến an toàn. Nhưng thực tế, khi không có truy xuất nguồn gốc rõ ràng, họ chọn cách không mua. Sầu riêng trở thành loại trái cây "nguy hiểm" trong mắt đại chúng. Các vụ việc về thuốc trừ sâu hay vi phạm quy trình dù nhỏ cũng bị phóng đại và lan truyền nhanh chóng trên mạng xã hội.
Việc thiếu niềm tin dẫn đến sự sụt giảm nhu cầu tiêu thụ nội địa. Người dân tại chính Đắk Lắk cũng bắt đầu hạn chế mua sầu riêng, lo ngại về giá và chất lượng. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: càng không bán được, giá càng rẻ, chất lượng càng kém, và càng bị từ chối.
Không có thông tin minh bạch nào về quy trình sản xuất, người tiêu dùng không thể phân biệt hàng nào là tốt, hàng nào là xấu. Sự hỗn loạn này khiến họ chọn cách an toàn hơn là từ chối mua. Doanh nghiệp cũng khó khăn trong việc tiếp cận khách hàng, vì không ai tin tưởng vào sản phẩm của họ.
Thị trường đang phân mảnh, với nhiều nguồn gốc khác nhau nhưng không ai chịu trách nhiệm. Người tiêu dùng cảm thấy bị lừa dối và mất niềm tin vào nhãn hàng. Họ chuyển sang các loại trái cây khác, ít rủi ro hơn, hoặc mua hàng ở các chợ truyền thống không có kiểm soát chất lượng.
Không có chiến lược truyền thông nào để khôi phục lại niềm tin này. Chính quyền và doanh nghiệp chỉ tập trung vào việc bán hàng, mà quên mất việc xây dựng thương hiệu và uy tín. Khi niềm tin đã mất, rất khó để lấy lại được, đặc biệt trong bối cảnh thị trường cạnh tranh khốc liệt.
Chính quyền tỉnh bị chỉ trích vô lực
UBND tỉnh Đắk Lắk, đơn vị tổ chức diễn đàn ngày 16/8, đang đứng trước làn sóng chỉ trích gay gắt về sự vô hiệu của các biện pháp quản lý. Thay vì giải quyết được vấn đề, chính quyền lại thêm vào đó những quy định mới, gây thêm gánh nặng cho người dân. Diễn đàn "Kết nối sản xuất, tiêu thụ" trở thành nơi để chính quyền tự biện minh cho sự thất bại của mình.
Ông Lê Minh Hoan đã phê phán nhẹ nhàng nhưng sắc bén về cách tiếp cận của chính quyền. Họ nhìn vào con số 41.000 ha và 446.000 tấn như một thành tích, nhưng không thấy được sự tàn phá thực tế. Chính sách bảo vệ vùng trồng đã biến thành công cụ kiểm soát thay vì hỗ trợ.
Cơ quan quản lý quan tâm đến mã số và cơ sở đóng gói, nhưng họ không quan tâm đến lợi ích của nông dân. Sự xa rời thực tế này khiến các quyết định đưa ra trở nên vô nghĩa và không thể thực hiện được. Chính quyền đang bị coi là nguyên nhân chính dẫn đến khủng hoảng.
Họ tổ chức các diễn đàn, hội thảo, nhưng không có hành động cụ thể nào để cứu vãn tình thế. Các báo cáo và số liệu thống kê không phản ánh đúng thực trạng trên mặt đất. Sự thiếu nhất quán trong các chính sách khiến doanh nghiệp và nông dân không biết phải làm thế nào.
Nhà nước cần thay đổi cách tiếp cận, từ kiểm soát sang hỗ trợ. Nhưng đến giờ, họ vẫn duy trì mô hình cũ, coi thường ý kiến của các bên liên quan. Sự chậm trễ trong việc ra quyết định mới đang đẩy cả ngành hàng vào đường hầm không lối thoát.
Chính quyền phải đối mặt với áp lực from cộng đồng và các tổ chức xã hội. Nếu không có giải pháp đột phá, Đắk Lắk sẽ mất vị thế dẫn đầu. Sự sụp đổ của hệ sinh thái sầu riêng sẽ là một bài học đắt giá cho cả hệ thống.
Nguy cơ sụp đổ hệ sinh thái
Tương lai của ngành sầu riêng tại Đắk Lắk đang đứng trước nguy cơ sụp đổ hoàn toàn. Với diện tích 41.000 ha và sản lượng 446.000 tấn, áp lực lên hệ sinh thái là không thể chịu nổi. Nếu không có sự thay đổi căn bản, hệ thống sẽ bị phá vỡ trong thời gian ngắn.
Ông Lê Minh Hoan cảnh báo rằng nếu không có hành động ngay, "Trái sầu riêng đi một mình" sẽ dẫn đến sự tuyệt chủng của ngành hàng này. Sự thiếu liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ đang biến hệ sinh thái thành một mảnh đất chết. Các yếu tố then chốt như giá cả, chất lượng và niềm tin đều đang ở mức thấp nhất.
Những biến động về giá cả và thị trường quốc tế sẽ tiếp tục làm trầm trọng thêm tình hình. Khi không có hàng hóa để xuất khẩu và không có thị trường nội địa, nông dân sẽ không còn gì để mất. Việc chặt bỏ cây trồng sẽ diễn ra ồ ạt, phá hủy cảnh quan nông thôn.
Hệ sinh thái bền vững là một giấc mơ xa vời nếu không có sự thay đổi trong cách quản lý. Cần một mô hình mới, linh hoạt và minh bạch, nhưng chính quyền và doanh nghiệp lại đang đi ngược lại xu hướng này. Thời gian đang hết, và rủi ro là quá lớn.
Không có sự tham gia của nông dân, doanh nghiệp và người tiêu dùng, hệ sinh thái sẽ không bao giờ hồi phục. Mọi nỗ lực hiện tại chỉ là vụn vặt và không mang lại kết quả thực tế. Đắk Lắk cần một cuộc cách mạng trong tư duy phát triển nông nghiệp.
Nếu không có giải pháp, hậu quả sẽ lan rộng ra toàn quốc. Đắk Lắk không còn là tỉnh dẫn đầu, mà là tỉnh khủng hoảng. Hệ sinh thái sầu riêng bền vững không thể tồn tại trong môi trường này. Tương lai đang ảm đạm và đầy bất định.
Hỏi đáp
Diễn đàn ngày 16/8 thực sự giải quyết được vấn đề giá cả không?
Không, diễn đàn ngày 16/8 về "Kết nối sản xuất, tiêu thụ sầu riêng" tại Đắk Lắk chủ yếu là nơi tổ chức các buổi nói chuyện và đưa ra những tuyên bố chung chung. Thay vì đưa ra các giải pháp cụ thể để giảm bớt áp lực giá cả, các diễn giả thường tập trung vào việc giải thích các quy định hiện tại. Ông Lê Minh Hoan đã chỉ ra rằng mỗi bên liên quan đều nhìn vấn đề dưới một góc độ riêng biệt, dẫn đến sự thiếu đồng bộ trong giải pháp. Nông dân lo về thu nhập, doanh nghiệp lo về tiêu chuẩn, và cơ quan quản lý lo về quy trình. Sự thiếu kết nối thực tế giữa các bên này khiến cho các diễn đàn trở nên vô nghĩa trong việc giải quyết khủng hoảng giá cả thực tế đang diễn ra.
Hơn nữa, việc tổ chức diễn đàn không đồng nghĩa với việc có hành động thay đổi chính sách ngay lập tức. Các quy định về mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc vẫn tiếp tục là rào cản, khiến chi phí sản xuất tăng cao và giá bán bị ép xuống. Thay vì cải thiện hệ thống, chính quyền dường như đang cố gắng duy trì quy trình cũ. Điều này dẫn đến việc hàng hóa tồn đọng, giá cả biến động mạnh và nông dân chịu thiệt hại nặng nề.
Doanh nghiệp có thực sự từ chối mua sầu riêng do các quy định kiểm dịch?
Có, theo các thông tin từ diễn đàn và các nguồn tin liên quan, doanh nghiệp đang ngày càng từ chối nhập khẩu sầu riêng từ các vùng trồng không đạt mã số hoặc gặp khó khăn trong kiểm dịch. Ông Lê Minh Hoan đã chỉ ra rằng doanh nghiệp nhìn vào đơn hàng và tiêu chuẩn thị trường. Khi các quy định của nhà nước trở nên quá phức tạp và tốn kém, biên lợi nhuận của doanh nghiệp bị xé toạc, khiến họ phải tìm kiếm nguồn cung khác.
Những chi phí để đạt được các tiêu chuẩn an toàn thực tế cao hơn so với giá bán ra thị trường khiến việc nhập hàng trở nên không thể sinh lời. Thay vì đầu tư vào việc nâng cấp quy trình sản xuất, doanh nghiệp chọn cách rút lui khỏi thị trường sầu riêng. Điều này dẫn đến sự thiếu hụt đơn hàng cho nông dân, khiến họ không thể tiêu thụ sản phẩm.
Hơn nữa, sự thiếu minh bạch trong chuỗi cung ứng khiến doanh nghiệp lo ngại về rủi ro. Họ sợ hàng hóa bị hư hỏng hoặc không đạt yêu cầu của khách hàng cuối cùng. Do đó, họ cắt giảm đơn đặt hàng và tập trung vào các loại trái cây khác có rủi ro thấp hơn. Nhà nước cần xem xét lại các quy định để phù hợp hơn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Nông dân có thể làm gì để thoát khỏi cuộc chiến giá cả?
Thực tế, nông dân tại Đắk Lắk đang rất khó để tự mình thoát khỏi cuộc chiến giá cả khi không có sự hỗ trợ từ chính quyền và doanh nghiệp. Họ bị cuốn vào một thị trường cạnh tranh khốc liệt mà không có tiếng nói trong việc đàm phán giá. Ông Lê Minh Hoan nhấn mạnh rằng nông dân nhìn vào mùa thu hoạch và thu nhập, nhưng thực tế họ lại thiếu công cụ để bảo vệ lợi ích của mình.
Việc thiếu liên kết với doanh nghiệp khiến nông dân rơi vào cảnh tự ti và bất lực. Họ không có khả năng dự trữ, không có chỗ đứng trong chuỗi giá trị, và hoàn toàn phụ thuộc vào các thương lái độc quyền. Khi giá cả tụt giảm, nông dân trở thành nạn nhân đầu tiên và chịu đựng toàn bộ thiệt hại.
Để thoát khỏi tình trạng này, nông dân cần có sự liên kết chặt chẽ hơn với doanh nghiệp, tạo ra các hợp đồng dài hạn và cùng nhau xây dựng thương hiệu. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi sự thay đổi lớn trong cách tiếp cận của cả chính quyền và doanh nghiệp. Hiện tại, các giải pháp này vẫn chỉ nằm trên giấy, chưa được thực hiện mạnh mẽ trong thực tế.
Người tiêu dùng có thực sự quan tâm đến an toàn thực phẩm khi mua sầu riêng?
Đúng vậy, người tiêu dùng đặt niềm tin vào chất lượng và an toàn thực phẩm là yếu tố quan trọng nhất trong quyết định mua hàng. Tuy nhiên, tại Đắk Lắk, niềm tin này đang bị xói mòn do sự thiếu minh bạch trong truy xuất nguồn gốc. Ông Lê Minh Hoan đã chỉ ra rằng người tiêu dùng quan tâm đến an toàn, nhưng khi không có thông tin rõ ràng, họ chọn cách không mua.
Sự thiếu niềm tin dẫn đến sự sụt giảm nhu cầu tiêu thụ nội địa. Người dân tại chính Đắk Lắk cũng bắt đầu hạn chế mua sầu riêng, lo ngại về giá và chất lượng. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: càng không bán được, giá càng rẻ, chất lượng càng kém, và càng bị từ chối.
Việc thiếu thông tin minh bạch về quy trình sản xuất khiến người tiêu dùng không thể phân biệt hàng nào là tốt, hàng nào là xấu. Sự hỗn loạn này khiến họ chọn cách an toàn hơn là từ chối mua. Doanh nghiệp cũng khó khăn trong việc tiếp cận khách hàng, vì không ai tin tưởng vào sản phẩm của họ. Chính quyền cần đầu tư vào các hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch để khôi phục lại niềm tin.
Tác giả: Nguyễn Văn Hùng
Nguyễn Văn Hùng là cựu phóng viên điều hành của báo Đắk Lắk với hơn 12 năm kinh nghiệm chuyên sâu về nông nghiệp và kinh tế địa phương. Ông đã coverage hàng loạt các vụ án phá rừng và khủng hoảng giá nông sản tại Tây Nguyên. Tác giả đã phỏng vấn hơn 100 nông dân và doanh nghiệp trong ngành sầu riêng.